درسنامه آموزشی فارسی (2) کلاس یازدهم

خاله‌ام چند سالی از مادرم بزرگ‌تر بود. از شوهرش جدا شده بود. چند بچّه‌اش همگی در شیرخوارگی مرده بودند و او مانده بود تنها. با آنکه از نظر مالی هیچ مشکلی نداشت و در نوع خود متمکّن به شمار می‌رفت، از جهات دیگر ناشاد و سرگردان بود. تنهایی و بی‌فرزندی برای یک زن، مشکلی بزرگ بود و او گاهی در قم نزد برادرش زندگی می‌کرد، گاهی در کبوده. نمی‌دانست در کجا ریشه بدواند.

قلمرو زبانی: متمکّن: توانگر، ثروتمند، دارای امکانات / کبوده: نام روستایی / ریشه بدواند: بماند، اقامت کند.
قلمرو ادبی: شیرخوارگی: کنایه از کودکی / ریشه دواندن: کنایه از اقامت کردن / خاله ریشه بدواند: استعارۀ مکنیه

با این حال، او نیز مانند مادرم توکّلی داشت که به او مقاومت و استحکام اراده می‌بخشید. از بحران‌های عصبی‌، که امروز رایج است و تحفۀ برخورد فرهنگ شرق با غرب است، در آن زمان خبری نبود. هر عصب و فکر به منبع بی‌شائبۀ ایمان وصل بود که خوب و بد را به عنوان مشیت الهی می‌پذیرفت. به این زندگیِ گذرا آن قدرها دل نمی‌‌بست که پیشامد ناگوار را فاجعه‌ای بینگارد و در نظرش اگر یک روی زندگی زشت می‌شد، روی دیگری بود که بشود به آن پناه برد.

قلمرو زبانی: توکّل: تکیه و اعتماد به خدا / بحران: آشفتگی، تغییر حالت ناگهانی / تحفه: ارمغان، هدیه / شائبه: به شک اندازنده دربارۀ وجود چیزی و به مجاز، عیب و بدی یا نقص در چیزی؛ بی‌شائبه: بدون آلودگی و با خلوص و صداقت، پاک، خالص / مشیّت: اراده، خواست / ناگوار: ناخوشایند، تلخ / فاجعه: بلای سخت، حادثۀ ناگوار / بینگارد: تصور کند، خیال کند / مقاومت و استحکام: رابطۀ ترادف.
قلمرو ادبی: هر عصب و فکر به منبع بی‌شائبۀ ایمان وصل بود: کنایه از عمیق‌بودن ایمان / دل‌بستن: کنایه از علاقه‌مندی و وابستگی / روی زندگی: اضافۀ استعاری و تشخیص / زشت شدن روی زندگی: کنایه از ناخوشایند بودن زندگی / بحران مانند تحفه: تشبیه / منبع ایمان: اضافۀ تشبیهی / شرق: مجاز از کشورهای جهان سوم / غرب: مجاز از کشورهای اروپایی / عصب: مجاز از اندیشه و روان / خوب و بد - شرق و غرب: تضاد و مراعات نظیر (تناسب)

بنابراین خاله‌ام با همه تمکّنی که داشت، به زندگی درویشانه‌ای قناعت کرده بود، نه از بُخل بلکه از آن جهت که به بیشتر از آن احتیاج نداشت. در خانۀ مشترکی که خانوادۀ دیگری هم در آن زندگی می‌کردند، یک اتاق داشت. خانۀ کهن‌سالی بود و بر سر هم نکبت‌بار، عاری از هرگونه امکان آسایش. در همان یک اتاق زندگی خود را متمرکز کرده بود.

قلمرو زبانی: تمکّن: توانگری، ثروت / بُخل: خساست، تنگ‌چشمی / نکبت‌بار: شوم و ایجادکنندۀ بدبختی و خواری / عاری: فاقد، بدون.ِ
قلمرو ادبی: کهن‌سال بودن خانه: تشخیص و استعاره / درویشانه و قناعت و بُخل - خانه و خانواده و زندگی و اتاق: تناسب / تمکّن و قناعت: تضاد

برای این خاله، من به منزلۀ فرزند بودم. گاه به گاه به دیدارش می‌رفتم و کنار پنجره می‌نشستیم و او برای من قصّه می‌گفت. برخلاف مادرم که خشک و کم‌سخن بود و از دایرۀ مسائل روزمرّه و «مذهبیات» خارج نمی‌شد، وی از مباحث حرف می‌زد؛ از تاریخ، حدیث، گذشته‌ها و همچنین شعر؛ حتّی وقتی از آخرت و عوارض مرگ سخن می‌گفت، گفتارش با مقداری ظرافت و نقَل و داستان همراه بود.

برای من قصّه‌های شیرینی می‌گفت که او و مادرم، هر دو، آنها را از مادربزرگشان به یاد داشتند. از این مادربزرگ (مادر پدر) زیاد حرف می‌زدند که عمر درازی کرده و سخنان جذّابی گفته بود. به او می‌گفتند «مادر جون». ورد زبانشان بود: «مادرجون این طور گفت، مادرجون آن طور گفت.»

قلمرو زبانی: به منزلۀ: مانندِ، در حکمِ / مذهبیات: موضوعات مذهبی / عوارض: جمعِ عارضه، حوادث، پیشامدها / ظرافت: زیرکی، مهارت، زیبایی / نَقل: روایت‌کردن، بیان / جذّاب: گیرا / ورد: دعا، ذکر / هردو: نقش تَبَعی بدل / قصّه و داستان - تاریخ و گذشته: رابطۀ ترادف.
قلمرو ادبی: خشک بودن: کنایه از جدّی بودن / قصّه‌های شیرین: حس‌آمیزی / ورد زبان بودن: کنایه از دائماً از چیزی حرف زدن / آخرت و مرگ - قصّه و نَقل و داستان: مراعات نظیر / دایرۀ مسائل: اضافۀ تشبیهی / مادر جون: آرایۀ تکرار

نخستین بار از زبان خاله و گاهی هم مادرم بود که بعضی از قصّه‌های بسیار اصیل ایرانی را شنیدم و به عالم افسانه‌ها -که آن همه پررنگ و نگار و آن همه پرّان و نرم است- راه پیدا کردم. علاوه بر آن، خاله‌ام با ذوق لطیفی که داشت، مرا نخستین بار از طریق سعدی با شعر شاهکار آشنا نمود. او سواد چندانی نداشت؛ حتّی مانند چند زن دیگر در ده، خواندن را می‌دانست و نوشتن را نمی‌دانست، ولی درجۀ فهم ادبی‌اش خیلی بیشتر از این حد بود. او نیز مانند دایی‌ام موجود «یک کتابی» بود؛ یعنی، علاوه بر قرآن و مفاتیح الجنان، فقط کلّیات سعدی را داشت.

این سعدی همدم و شوهر و غم‌گسار او بود. من و او اگر زمستان بود، زیر کرسی و اگر فصول ملایم بود، همان گونه روی قالیچه می‌نشستیم؛ به رختخوابی که پشت سرمان جمع شده بود و حکم پشتی داشت، تکیه می‌دادیم و سعدی می‌خواندیم؛ گلستان، بوستان، گاهی قصاید. هنوز فهم من برای دریافت لطایف غزل کافی نبود و خاله‌ام نیز که طرف‌دار شعرهای اندرزی و تمثیلی بود، به آن علاقهٔ چندانی نشان نمی‌داد.

قلمرو زبانی: اصیل: بااصالت، نژاده / پرّان: پرنده / غم‌گسار: غم‌خوار / لطایف: جمعِ لطیفه، نکته‌های دقیق و ظریف، دقائق؛ سخنان نرم و دلپذیر / شعر تمثیلی: شعر نمادین و آمیخته به مَثَل و داستان.
قلمرو ادبی: عالَم افسانه‌ها: اضافۀ تشبیهی / قصه‌های پررنگ و نگار و پرّان و نرم: کنایه از خیال‌انگیز بودن / سعدی: مجاز از آثار سعدی / سعدی مانند همدم و شوهر و غم‌گسار: تشبیه / آثار سعدی شوهر کسی باشند: تشخیص و استعاره / افسانه‌های پررنگ و نگار: کنایه از زیبا / افسانه‌های پرّان: تشخیص و استعاره / افسانه‌های نرم: حس‌آمیزی / ذوق لطیف: حس‌آمیزی / موجود یک‌کتابی: کنایه از کسی که فقط یک کتاب می‌خواند.

سعدی که انعطاف جادوگرانه‌ای دارد، آن‌قدر خود را خم می‌کرد که به حدّ فهم ناچیز کودکانۀ من برسد. این شیخِ همیشه شاب، پیرترین و جوان‌ترین شاعر زبان فارسی، معلّم اوّل که هم هیبت یک آموزگار را دارد و هم مِهر یک پرستار، چشم عقاب و لطافت کبوتر، هیچ حُفره‌ای از حفره‌های زندگی ایرانی نیست که از جانب او شناخته نباشد... به هر حال، این همدم کودک و دستگیر پیر، از هفتصد سال پیش به این سو، مانند هوا در فضای فکری فارسی زبان‌ها جریان داشته است.

قلمرو زبانی: انعطاف: نرمش، آمادگی برای سازگاری با دیگران، محیط و شرایط آن / جادوگرانه: سحرآمیز / شیخ: پیر، بزرگ / شاب: بُرنا، جوان / هیبت: شکوه، عظمت / حُفره: سوراخ، گودال.
قلمرو ادبی: سعدی: مجاز از شعر سعدی / سعدی خود را خم می‌کرد: کنایه از قابل فهم بودن کلام سعدی / سخن سعدی مانند هوا: تشبیه / شیخ همیشه شاب -پیرترین و جوان‌ترین شاعر زبان فارسی: کنایه از سعدی و متناقض‌نما (پارادوکس) / چشم عقاب داشتن: کنایه از تیزبینی و دقّت / لطافت کبوتر داشتن: کنایه از نرم و روان بودن / شیخ و شاب - پیر و جوان - کودک و پیر - عقاب و کبوتر: تضاد و تناسب / داشتن هیبت آموزگار و مِهر پرستار: متناقض‌نما (پارادوکس) / حفره‌های زندگی: اضافۀ استعاری

من در آن اتاق کوچک و تاریک با او آشنا شدم؛ نظیر همان حجره‌هایی که خود سعدی در آنها نشسته و شعرهایش را گفته بود. خاله‌ام می‌خواند و در حدّ ادراک خود معنی می‌کرد، قصّه‌ها را ساده می‌نمود. این تنها، خصوصیت سعدی است که سخنش به سخن همه شبیه باشد و به هیچ کس شبیه نباشد. در زبان فارسی، احدی نتوانسته است مانند او حرف بزند و در عین حال، نظیر حرف زدن او را هر روز در هر کوچه و بازار می‌شنویم.

قلمرو زبانی: او: منظور سعدی و شعر سعدی / حجره: اتاق، خانه / نظیر: مانند، مثل / ادراک: فهم / احدی: هیچکس.
قلمرو ادبی: سخنش به سخن همه شبیه باشد و به هیچکس شبیه نباشد - احدی نتوانسته مانند او حرف بزند و در عین حال، نظیر حرف‌زدن او را هر روز در هر کوچه و بازار می‌شنویم: متناقض‌نما (پارادوکس) / هیچکس: مجاز از سخن

آن کلّیات سعدی که خاله‌ام داشت، شامل تصویرهایی هم بود؛ چاپ سنگی با تصویرهای ناشیانه ولی گویا و زنده، و من چون این حکایت‌ها را می‌شنیدم و می‌خواندم و عکس‌ها را می‌دیدم، لبریز می‌شدم. سراچۀ ذهنم آماس می‌کرد. بیشتر بر فَوران تخیل راه می‌رفتم تا بر روی دو پا. پس از خواندن سعدی، وقتی از خانۀ خاله‌ام به خانۀ خودمان باز می‌گشتم، قوز می‌کردم و از فرط هیجان، «لُکّه» می‌دویدم. کسانی که توی کوچه مرا این گونه می‌دیدند، شاید کمی «خُل» می‌پنداشتند.

قلمرو زبانی: ناشیانه: از روی بی‌تجربگی / سراچه: خانۀ کوچک / آماس: وَرَم، تورّم؛ آماس‌کردن: گنجایش پیداکردن، متورّم شدن / فوران: جوشیدن یا جهیدن آب از چشمه / قوز می‌کردم: به شدّت پشتم را خم می‌کردم / فرط: بسیاری / لُکّه دویدن: حرکتی میان راه‌رفتن و دویدن.
قلمرو ادبی: سراچۀ ذهنم آماس می‌کرد: کنایه از اینکه معلوماتم زیاد می‌شد / سراچۀ ذهن: اضافۀ تشبیهی / فوران تخیّل: اضافۀ استعاری / قوز کردن و لُکّه دویدن: کنایه از عدم تعادل / گویا و زنده بودن تصاویر: تشخیص و استعاره / سعدی: مجاز از شعر سعدی

خاله‌ام نیز خوش وقت بود که من نسبت به کلام سعدی علاقه نشان می‌دادم؛ بنابراین با حوصله مرا همراهی می‌کرد. هر دو چنان بودیم که گویی در پالیز سعدی می‌چریدیم؛ از بوته‌ای به بوته‌ای و از شاخی به شاخی. معنی کلماتی را که نمی‌فهمیدیم، از آنها می‌گذشتیم. نه کتاب لغتی داشتیم و نه کسی بود که از او بتوانیم بپرسیم. خوشبختانه دامنۀ کلام و معنی به قدر کافی وسعت داشت که ندانستن مقداری لغت، مانع از برخورداری ما نگردد. اگر یک بیت را نمی‌‌فهمیدیم، از بیت دیگر مفهومش را در می‌یافتیم؛ آزادترین گشت‌وگذار بود.

از همان‌جا بود که خواندن گلستان مرا به سوی تقلید از سبک مسجّع سوق داد که بعد، وقتی در دبستان انشا می‌نوشتم، آن را به کار می‌بردم.

قلمرو زبانی: خوش‌وقت: خوشبخت، خوشحال / پالیز: باغ، جالیز / مسجّع: سخنی که دارای سجع باشد، آهنگین / سوق داد: هدایت کرد.
قلمرو ادبی: پالیز سعدی: استعاره از آثار سعدی / بوته: آرایۀ تکرار و استعاره از حکایت و شعر / شاخ: آرایۀ تکرار و استعاره از جمله و بیت / پالیز و بوته و شاخ - لغت و کلام و معنی و کلمات: مراعات نظیر / چریدن: کنایه از بهره بردن

از لحاظ آشنایی با ادبیات، سعدی برای من به منزلۀ شیر «آغوز» بود برای طفل که پایۀ عضله و استخوان‌بندی او را می‌نهد. ذوق ادبی من از همان آغاز با آشنایی با این آثار، پرتوقّع شد و خود را بر سکّوی بلندی قرار داد. از آنجا که مربّیِ کارآزموده‌ای نداشتم، در همین کورمال کورمالِ ادبی آغاز به راه رفتن کردم. بعدها اگر به خود جرئت دادم که چیزهایی بنویسم، از همین آموختن سرِخود و ره‌نوردیِ تنهاوش بود که:

قلمرو زبانی: به منزلۀ: مانندِ، در حکمِ / آغوز: اوّلین شیری که یک ماده به نوزادش می‌دهد و سرشار از موادّ مقوّی است / عضله: ماهیچه / پُر توقّع: پُر ادّعا، بسیارخواه / کورمال کورمال: با احتیاط راه‌رفتن / سرِ خود: خودمختار، رها، آزاد / رهنوردیِ تنهاوش: پیمودن منحصر به فرد راه.
قلمرو ادبی: سعدی: مجاز از آثار سعدی / آثار سعدی مانند شیر آغوز: تشبیه / ذوق ادبی پُر توقّع شود: تشخیص و استعاره / کارآزموده: کنایه از باتجربه

قلمرو زبانی: به حرص: از روی طمع / ار: مخفّف اگر / مگیر: بازخواست نکن / استسقا: نام مرضی که بیمار، آب بسیار خواهد.
قلمرو فکری: اگر از روی حرص و طمع شرابی نوشیدم، من را مؤاخذه نکن، می‌دانم که بد کرده‌ام؛ اما چه کنم زمینه‌های این کار (گناه) برای من آماده و مهیّا شده بود (به ناچار این خطا را کردم). / بد و بود: جناس ناقص افزایشی
قلمرو ادبی: کنایه: مگیر از من کنایه از این که از گناهم بگذر/ مصرع دوم کنایه از این‌که شرایط برای من آماده بود - مجاز: شربت مجاز از هر نوشیدنی.

روزها، دکتر محمّدعلی اسلامی ندَوشَن